تاریخ کوه نوردی همدان

آب و هوای قلمرو سهند :

ناحیه کوهستانی سهنددارای آب و هوای سردسیری است . مقدار بارندگی در این منطقه بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیمتر در سال می باش از نظر تقسیم بندی آب و هوائی ، منطقه سهند در ردیف مناطقی است که ارتفاع آنها بیش از ۲۰۰۰ متر است . وجود تابستانهای ملایم و زمستانهای سرد و طولانی از خصوصیات این مناطق می باشد .

با توجه به وجود کوهستان آتشفشانی سهند که نوع خاصی از اقلیم را در آذربایجان به وجود آورده است دانشمندان علم هواشناسی د ر مورد اقلیم سهند و قلمرو آن نظراتی چند ابراز داشته اند کوپن koepen دانشمند کلیما تولوژیست اطریشی درون پهنه آذربایجان را در شعاع کوهستان سهند و سبلان کلیمای ( DF ) معین کرده است یعنی آب و هوای بارانی و مرطوب و خیلی سرد که زمستانش طولانی و نیمه خشک است . در این کوهستان جنگل وجو ندارد ولی سراسر آن پوشیده از مراتع عالی و غنی است .

هانری پابو H.pabau دانشمند فرانسوی ، تورنت وایت Thornt wait کلیما تولوژیست آمریکائی و دومارتون Demarton محقق فرانسوی در باره اوضاع اقلیمی سهند نظراتی ابراز داشته اند ( در این مورد و برای دستری به اطلاعات بیشتر به کتاب طواف سهند رجوع فرمائید . )

رودخانه هائیکه از سهند سرچشمه می گیرند :

ارتفاعات برف گیر سهند در قسمتی از مرکز فلات آذربایجان یکی از بزرگترین منشا سرچشمه رودخانه های متعددی است که حیات و زندگی روستائی و عشایری را تداوم بخشیده است .

روی هم رفته از کوهستان سهند ۱۹ رودخانه دائمی و ۴ رودخانه فصلی سرچشمه می گیرند قسمتی از آب این رودخانه ها از طریق دره قرانقو و رود قزل اوزن به دریای خزر وارد شده و بخشی از آبهای این کوهستان بسوی دریاچه ارومیه جریان دارد . در حوضه آبگیر دریاچه ارومیه این رودخانه ها از سهند سرچشمه گرفته و جریان دارند .

-رودخانه اوجان چای : که از شهرستان بستان آباد از دامنه های شمالی سهند بسوی آجی چا ( تلخه رود ) جریان دارد . این رودخانه دارای حجم سالانه ۲۴ میلیون متر مکعب می باشد .

-سید آواچائی : که از دامنه های شمالی سهند سرچشمه گرفته و به آجی چائی می ریزد حجم سالانه این رودخانه ۶۷/۹ میلیون متر مکعب می باشد .

-لیوان چائی ( رودخانه لیقوان ) : که از کوههای منطقه لیقوان و سهند شمالی سرچشمه گرفته و از شهرهای باسمنج و تبریز می گذرد حجم سالانه اش ۸۴/۲۰ میلیون متر مکعب است .

-زین جنابچائی ( رودخانه زینجناب ) : که از کوههای شمال غربی سرچشمه می گیرد و پس از سیراب نمودن روستاهای چندی به دریاچه ارومیه می ریزد حجم سالانه آب رودخانه ۶۸۷/۱۰ میلیون متر مکعب است .

-اسکو چائی ( رودخانه اسکو ) : از جبهه شمال غرب و از دشت زیبای ارشد چمنی سرچشمه گرفته و پس از مشروب کردن اراضی و باغات منطقه دره اسکو به دریاچه ارومیه می ریزد میزان آبدهی سالانه ای ۵/۶ مبابون متر مکعب است .

-توفارقان چائی ( رودخانه دهخوارقان پا آذرشهر ) : که از قسمتهای غربی سهند سرچشمه گرفته و پس از سیراب کردن اراضی آذرشهر و گوگان به دریاچه ارومیه می ریزد حجم آب سالانه اش ۸۴۷/۳۱ میلیون متر مکعب است .

-قالاچائی ( قلعه رود عجب شیر ) : که از  ارتفاعات جنوب غربی سهند جریان یافته اراضی و باغات عجب شیر و شیشوان را مشروب می سازد و به دریاچه ارومیه می ریزد حجم سالانه اش ۹۲۹/۶۲ میلیون متر مکعب است .

-صوفی چائی مراغه : که پر آب ترین و مهمترین رودخانه سهند در شهرستان مراغه است از دامنه های

      جنوبی سهند جریان یافته شهر مراغه و بناب و روستاهای آن را مشروب می سازد .این رودخانه دارای ماهی قزل آلای فراوانی در سرچشمه ای در دشت بایندر است حجم سالانه آب صوفی چائی ۱۱۶ میلیون متر مکعب می باشد . 

-موردی چائی : بطول ۱۰۰ کیلومتر از دامنه های جنوبی سهند و از دره بایندر سرچشمه گرفته روستاهای متعددی را سیراب می سازد سپس از جنوب مراغه و ملکان گذشته به دریاچه ارومیه می ریزد حجم آب سالانه اش ۹۲ میلیون متر مکعب می باشد .

-لیلان چائی : از دامنه های آق داغ سهند جریان یافته در حوالی میاندوآب و پس از مشروب کردن آبادیهای چندی به رودخانه زرینه رود می ریزد حجم سالانه آب آن ۷۴۶/۶۲ میلیون متر مکعب است .

-قرانقوچای : که از دامنه های شرقی سهند سرچشمه گرفته پس از عبور از شهرستان هشترود به رودخانه قزل اوزن در شهرستان میانه وارد می شود که جزو حوزه آبریز دریای خزر است حجم آب سالانه اش ۹۵ میلیون متر مکعب است .

زمین شناسی سهند :

کوهستان سهند مانند البرز و سلسله جبال قفقاز در ردیف رشته کوههائی است که از چین خوردن و بالا آمدن رسوبات تشکیل شده است . تشکیلات کنونی سهند از پایان دوره پالئوسن آغاز شده و در دوره نئوژن دوران چهارم حرکاتی شدید آن را مرتفع کرده و به آن وضع آتشفشانی داده است .

طبق تحقیقات آندروسوف دانشمند شوروی در ابتدای دوران سوم در محل ارتفاعات آذربایجان دریای بزرگ تتیس قرار داشت که بعدها در اثر فعالیتهای کوهزایی ، ارتفاعات سهند تشکیل شد .

طبق نظریه و عقیده اکثر علمای زمین شناسی ، توده سهند دردوران سوم دارای آب و هوای معتدل گرم بوده و سراسر منطقه سهند را جنگلهای انبوهی فراگرفته بود و جانوران عظیم الجثه در آن زندگی می کردند . سنگواره ها و فسیلهای سهند اولین مرتبه در سال ۱۳۲۷ هجری قمری ضمن کاوشهای یک نفر دانشمند روی بنام فانیت اوف که در دره موردی چای انجام می داده پیدا شده است .

نشانه های حیات و زندگی مربوط به شش میلیون سال قبل در دامنه های سهند کشف شده که در این زمان جانورانی نظیر ببردندان خنجری ، ماستودون ( نوعی فیل عظیم الجثه ) جانوران علفخوار ، اسب وحشی ، کرگدن ، دو نوع فیل ، زرافه و غزال که در منطقه مراغه زیست می کردند . قدمت آن به ۶ تا ۹ میلیون سال می رسد . این کاوش نشان میدهد که پرندگان ، لاک پشتها ، ماهیهای بزرگ در این دوره می زیستند و یک نوع میمون کوچک به نام نروپتیکوس(Nero peticoss  ) نوعی گوریل عظیم الجثه که ارتفاعش به ۲ تا ۶۰/۲ متر می رسید و جیگانتوپتیکوس (jicanto peticus ) نیز شریک حیات بوده اند .

در منطقه کرج آوا ( کرج آباد ) در شمال مراغه از دامنه های سهند غنی ترین گسترش فسیلهای پستانداران دوران سوم وجود دارد . معروفترین فسیل مربوط به یک نوع ماهی استخوانی است بنام براکی لیپاس پرسیکوس Braki Lipass Persicuss به نام ایران قدیم یعنی پرس و پرسیا (perssia) نامگذاری شده است .

اوضاع انسانی قلمرو سهند :

عشایر و کوچ نشینان

در دامنه ها و دره های باصفای سهند که مراتع عالی و چمنزارهای پربرکتی همه جای آن را پوشانده است به تعدادی از کوچ نشینان آذربایجان از دیرباز این امکان داده شده که روال و سنت عشایری ، در منطقه ییلاقی سهند به امر دامپروری و کوچ نشینی بپردازند .

طوایف مهم و معروف مستقر در ییلاق سهند که تابستانها در این کوهستان اقامت داشته و به زندگی ایلاتی خود ادامه می دهند میتوان از طایفه های آق باشلو ، بالکانلو ، چلبیانلو ، حاج علیلو ، حیدرلو، قره موسالو و یار احمد اشاره نمود .

اکثرطوایف و خانوار کوچ نشین سهند قشلاق را در روستاهای شهرستانهای مهاباد ، میاندوآب ، مراغه و بناب بسر برده و تابستانها به ییلاق سهند کوچ می کنند و در دره های باصفای بایندر ، شاه یوردی ( ایل یوردی ) گوی دره ، توپراقلوچای و دودانلو به امر دامپروری ایلاتی می پردازند  .

تعداد خانوارهای کوچنده ایلات سهند ۴۰۰ واحد بوده که دارای ۹۳۲۴۵ راس گوسفند و بز و بزغاله می باشد . ( آمار سال ۱۳۶۵ ) اساس و پایه اقتصاد کوچ نشینان سهند بر دام و دامپروری و تولیدات فرآورده های دامی لبنیاتی و صنایع دستی استوار است بنابر این می توان اقتصاد آنها را اقتصاد شبانی و دامداری نامید . از نظر تولید لبنیات می توان به مرغوب ترین پنیر سهند که از شیر دامهای عشایر تهیه می شود اشاره کرد .

صنایع دستی عشایر سهند در ردیف جالب ترین نوع صنایع بوده و زیباترین جاجیم ، گلیم ، مسند و قالیچه را به بازار مصرف عرضه میدارند که با دستان هنر آفرینان دختران و زنان عشایری بافته می شود .

گزارش برنامه 

برای رسیدن به این قله چندین مسیر وجود دارد که ما به شرح آن می پردازیم .

مسیر جنوبی به مبدا صعود قئرخ بولاق : این مسیر یکی از سهلترین و کوتاهترین راه جهت صعود به قله سهند می باشد . برای اجرای این برنامه ابتدا باید از ترمینال تبریز به مراغه رفت . فاصله این دو از یکدیگر ۱۳۵ کیلومتر بوده و حداکثر به ۵/۲ ساعت وقت احتیاج خواهد داشت . از مراغه می توانیم به دو طریق خود را به مبدا صعود برسانیم اولین مسیر از شهرستان مراغه آغاز و پس از طی حدود ۸ کیلومتر در راه اصلی به طرف هشترود ( سراسکند ) به سوی شمال و روستاهای کرج آباد وکرده ده تغییر جهت داده و پس از طی مسافتی حدود ۴۱ کیلومتر راه خاکی و آسفالت در نهایت به قئرخ بولاق خاتمه خواهد پذیرفت . این مسیر بیشتر از مسیر دوم که به آن اشاره خواهد گردید مورد استفاده قرار می گیرد . دومین مسیر از همان محل آغاز و پس از طی مسافتی حدود ۳۰ کیلومتر در راه اصلی به طرف هشترود در روستای خراجو به سمت چپ ( شمال ) تغییر جهت داده و در نهایت بعد از طی حدود ۵۰ کیلومتر راه خاکی به قئرخ بولاق منتهی خواهد شد . فاصله زمانی شهرستان مراغه از هر دو مسیر حداکثر ۵/۲ ساعت وقت احتیاج خواهد داشت .

پس از رسیدن به قئرخ بولاق در جهت شمال راهی مالرو در وسط دو قله مجزا از هم دیده میشود و تا روی خط الراس  ادامه می یابد که مسیر مور نظر ما همان خواهد بود . این راه تا قله کاملاً مشخص بوده و کمتر کسی است که آن را اشتباه بگیرد قله سمت چپ ( غربی ) دارای ارتفاعی در حدود ۳۵۶۲ متر و قله سمت راست ( شرقی ) در حدود ۳۵۷۰ متر ارتفاع دارد که بنام جام داغی و درگویش محلی و ایلات به اجاق مشهور می باشد . روی قله سنگ چین های متعددی وجود داشته و در لابلای یکی از آنها یک چاه آب کم عمق ۵/۱ متری به چشم می خورد که احتیاجات کوهنوردان را برای آنهای که بخواهند شب رادر قله سپری نمایند مرتفع خواهد نمود . اهالی و ایلات بومی احترام خاصی به آب آن قائل هستند . از روی قله و در صورت صاف بودن هوا قله قوچ گلی و کمال و گیروه داغی در سمت شمال و در دوردستها و دشت زیبای شاه یوردی و بایند در پای قله و در همان جهت ، کارخانه گچ سازی بستان آباد ( آذربایجان ) در شمال شرقی و شهرستان مراغه را در جنوب غربی مشاهده خواهیم نمود . فاصله زمانی قئرخ بولاق تا نوک قله ۳ الی ۴ ساعت راهپیمائی خواهد داشت . مسیر بازگشت همان مسیر صعود و یا یکی دیگر از مسیرهائی که در زیر به آن اشاره خواهد شد می تواند باشد . اجرای این برنامه و در صورت بازگشت از همان مسیر از تبریز ۲ روز وقت احتیاج خواهد داشت .

مسیر شمالی به مبدا صعود روستای اسپراخون ( سفید خوان ) :

این مسیر برای کوهنوردانی که مایل به استفاده بیشتر از اوقات فراغت خود می باشند بسیار زیبا و متنوع خواهد بود . مبدا صعود در این مسیر روستای اسپراخون به اترافع ۲۴۰۰ متر می باشد . این روستا در دامنه های شمالی سهند آباد قرار گرفته و جاده ای خاکی به طول تقریبی ۳۵ کیلومتر آن را به شهرستان تبریز متصل می نماید . برای این منظور میتوان از سرویس های محلی که از خیابان طالقانی ( چهارراه بهشتی ) که همه روزه به مقصد این روستا در تردد است و یا وانت دربست استفاده نمود . بعد از رسیدن به مبدا صعود راهپیمائی ما در جهت جنوب و از کنار رودخانه باسمنج چای و در خلاف جهت آن ادامه خواهد داشت و در طول راهپیمائی رودخانه مزبور در سمت چپمان خواهد بود . با ادامه مسیر بعد از ۲ الی ۳ ساعت راهپیمائی به محلی بنام آبگرم خواهیم رسید  . این محل دارای یک ساختمان گنبدی شکل بوده و در عمق دو متری آن حوضچه ای از آب گرم معدنی وجود دارد و در صورت تمایل بهترین مکان برای برقرار کمپ خواهد بود . بعد از آبگرم و سپری ساختن شب در این مکان راه را کماکان در همان جهت و از میان مزارع ادامه می دهیم تا به انتهای دره اصلی رسیده و بعد از ۹۰ درجه چرخش به سمت شرق ( چپ ) و پس از ادامه راهپیمائی به طرف راست به روی گردنه ای خواهیم رسید که در جهت جنوب این گردنه ، گردنه دیگری قرار گرفته است و راهی مالرو پس از تراورس یک دره فرعی ما را به روی گردنه دوم که حدود ۳۱۰۰ متر ارتفاع داشته خواهد رساند . فاصله زمانی آبگرم تا گردنه دوم بطور متوسط ۶ الی ۷ ساعته طی خواهد شد و ازروی این گردنه ودر جهت  جنوب شرق آن برای اولین بار  قله سهند به وضوح دیده  خواهد شد . از این محل با کم کردن حدود ۲۰۰ متر ارتفاع و پس از عبور از رودخانه موردی چای به طرف دشت زیبای بایندر و قله حرکت می کنیم . هر کوهنوردی که پایش به دشت بایندر برسد خاطره دل انگیز چمنهای سرسبز و گلهای رنگارنگ و چشمه های فراوان آن را برای همیشه در ذهن خود خواهد داشت . فاصله گردنه دوم تا نوک قله سهند چیزی در حدود ۳ الی ۴ ساعت خواهد بود . بدین ترتیب کل مسیر از اسراخون تا قله بطور متوسط ۱۴ الی ۱۵ ساعت راهپیمائی خواهد داشت .

مسیر شمالی به مبدا صعود روستای لیقوان :

این مسیر از شهرستان تبریز شروع و پس از طی مسافتی حدود ۴۵ کیلومتر و پس از گذر از قریه باسمنج و روستاهای هربی و بیرق در نهایت به روستای لیقوان به ارتفاع ۲۳۰۰ متر خاتمه خواهد پذیرفت . برای این منظور می توان  به وسیله مینی بوسهای محلی که همه روزه از خیابان بهادری تبریز به مقصد روستای لیقوان و بالعکس در ترددمی باشد استفاده نمود . از لیقوان مسیر راهپیمائی ما از میان باغات و مزارع بطرف جنوب و از روی پلی که بر روی رودخانه باسمنج چای بسته شده ادامه می یابد . بعد از حدود  ۲ الی ۳ ساعت راهپیمائی به منطقه ای خواهیم رسید که در منتهی الیه آن قلل گیروه داغی و قوچ گلی  داغ و نیز گردنه قوچ گلی به وضوح از این محل قابل رویت می باشند . در برابر

ما خودنمائی خواهند کرد . راه مالرو از روستای لیقوان تا روی گردنه و از آنجا تا ۲ روستای جیچکلو امتداد می یابد که در فصل تابستان بیشتر مورد استفاده اهالی قرار می گیرد و ما نبایستی به هیچ عنوان از آن خارج بشویم . همچنین پرس و جو از اهالی محل نیز تا رسیدن به گردنه خالی از اهمیت نخواهد بود . بطور متوسط فاصله بین لیقوان تا روی گردنه را ۷ الی ۸ ساعته می پیمائیم .از روی گردنه قله سهند ( جام ) در منتهی الیه دشت شاه یوردی و چادرهای ارتش در جهت جنوب به وضوح دیده خواهد شد . راه مالرو را از روی گردنه به سمت چپ ( شرق ) و با کم کردن ۱۵۰ متر ارتفاع و تراورس یک یال بیش از ۱ ساعت ادامه نمی دهیم چرا که امتداد آن به روستای چیچکلو ختم خواهد شد . از این نقطه مسیر ما به طرف چاردهای ارتش خواهد بود . فاصله گردنه تا دشت شاه یوردی را بطور متوسط ۳ ساعته طی می کنیم . این محل بهترین مکان برای برقراری کمپ خواهد بود . دشت فوق بعد از بایندر وسیعترین دشت در منطقه سهند بوده و از لحاظ زیبائی و فراوانی سبزه و گل سرآمد مراتع سهند آباد می باشد . از دشت شاه یوردی بطور متوسط تا نوک قله ۲ الی ۵/۲ ساعت راهپیمائی خواهیم داشت .

مسیر شرقی به مبدا صعود روستای چیچکلو ( شاه یوردی )

برای رسیدن به مبدا صعود از این مسیر از دروازه تهران – تبریز پس از طی مسافتی حدود ۶۰ کیلومتر در جاده ترانزیتی به بستان آباد می رسیم از بستان آباد به وسیله مینی بوسهای محلی خود را به روستای چیچکلو به ارتفاع ۲۵۰۰ متر می رسانیم . از بستان آباد ما به ترتیب از روستاهای پیشکلو ، چینی بولاق رد شده و در نهایت به چیچکلو خواهم رسید . فاصله زمانی تبریز ، بستان آباد را یک ساعته و جاده خاکی از بستان آباد تا روستای چیچکلو را بطور متوسط ۲ ساعته طی می کنیم . از چیچکلو مسیر راهپیمائی ما در جهت غرب و به طرف گردنه ای که حدود ۳۰۰۰ متر ارتفاع دارد ادامه خواهد داشت تا اینکه بعد از حدود ۱ الی ۲ ساعت راهپیمائی به روی گردنه خواهیم رسید و قله سهند را در جهت جنوب غرب مشاهده خواهیم نمود . از روی گردنه بعد از کم کردن ۱۰۰ متر ارتفاع و پس از عبور از رودخانه رفتوچای به دشت شاه یوردی خواهیم رسید فاصله زمانی از روی گردنه تا دشت شاه یوردی حدود ۱/۵ ساعت راهپیمائی خواهد داشت و از دشت شاه یوردی تا نوک قله بطور متوسط ۲/۵ساعت در راه خواهیم بود . این مسیر از بکرترین راههای رسیدن به قله سهند می باشد .

تاريخ : جمعه چهارم دی ۱۳۹۴ | 20:12 | نویسنده : بهرام فرزانه ممتاز |